Bilgi Veren Kişiye Ne Denir? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden Bir İnceleme
Hepimiz günlük hayatta sıkça karşılaştığımız, farklı türde bilgi veren kişilerle etkileşime giriyoruz: Sokakta biri size yol tarif ediyor, bir iş yerinde takım arkadaşınız bir konuda size yardımcı oluyor ya da bir öğretmen ders anlatıyor. Peki, bu bilgi veren kişiye ne denir? Herkesin aklına farklı kelimeler gelebilir: Öğretmen, danışman, lider, rehber… Ancak, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet perspektifinden bakıldığında, bu sorunun cevabı çok daha derin ve çok daha karmaşık.
İstanbul gibi dinamik bir şehirde yaşayan biri olarak, sokakta, iş yerinde, toplu taşımada karşılaştığım farklı sahneler, bu soruyu daha çok sorgulamama neden oldu. Bir bilgi veren kişi, toplumsal rollerle, dildeki hiyerarşilerle ve toplumsal normlarla nasıl şekilleniyor?
Bilgi Veren Kişiye Toplumun Verdiği Roller
Toplumda “bilgi veren kişi” denince akla ilk gelen figürler genellikle bir tür “otorite” olarak algılanıyor. Bunu hemen her yerde, her an gözlemleyebiliriz: Toplu taşımada bir yöneticinin ya da şoförün, müşteri hizmetlerinde çalışan birinin ya da öğretmenlerin, bir konuda size bilgi verirken sahip oldukları dil ve tutumları. Ancak, toplumsal cinsiyet, bu figürlerin nasıl algılandığını derinden etkiliyor. Örneğin, İstanbul’da sokakta yürürken bir kadın rehberin, bir erkek rehberden nasıl farklı algılandığını gözlemlemek zor değil. Kadın, genellikle daha nazik, yardımsever ve “anlatıcı” bir rol üstlenirken, erkek rehber genellikle “otoriter” ve “bilgiyi yönlendiren” bir figür olarak karşımıza çıkıyor.
Bu ikili yapı, toplumsal cinsiyet rollerinden kaynaklanıyor ve bilgi verme, yalnızca bilgi aktarımı değil, aynı zamanda iktidar ilişkilerini de barındırıyor. Örneğin, bir kadın eğitmen, erkek bir eğitmene kıyasla daha fazla zorlukla karşılaşabiliyor. Kadınların otorite figürü olarak kabul edilmesi bazen daha uzun zaman alıyor. Sokakta bir kadının “yol tarifi” vermesi, “doğru bilgi” verdiği varsayımını zorlaştırabiliyor. Neden mi? Çünkü toplumda, kadınların daha çok bakıcı, yardımcı roller üstlendiği bir algı var. Bu algı, bilgi veren kişiye yüklenen “güvenilirlik” ile doğrudan ilişkili.
Çeşitliliğin Bilgi Vermek Üzerindeki Etkisi
Çeşitlilik, bilgi veren kişi figürünü anlamamızda bir başka önemli anahtar kelime. Çeşitli etnik gruplar, farklı toplumsal sınıflardan gelen insanlar ya da engelli bireyler, bilgi verdikleri anlarda toplumda farklı tepkilerle karşılaşıyorlar. Örneğin, İstanbul’un farklı semtlerinde, daha farklı sosyo-ekonomik statülere sahip insanlarla karşılaşıyorum. Bir eğitimci, bir danışman ya da bir takım lideri olduğunda, bu roller toplumda hangi kimlikle kesişiyorsa, o kişi bilgi verirken farklı bir tepki alabiliyor.
Bir örnek vermek gerekirse, bazı semtlerde, özellikle daha düşük gelir grubuna ait olan mahallelerde, kadınların bilgi veren kişilere olan yaklaşımları daha dikkatli ve ölçülü olabiliyor. Çünkü geleneksel cinsiyet rolleri, kadının otorite figürü olarak algılanmasını engelliyor. Oysa daha yüksek gelir grubuna sahip semtlerde, kadınlar çok daha rahat bilgi verebiliyor ve hatta liderlik pozisyonlarında yer alabiliyorlar. Bu çeşitlilik, toplumun hangi gruptan geldiği ve o grup içindeki sosyal normlara göre şekilleniyor.
Çeşitlilik, sadece cinsiyetle sınırlı değil. Etnik köken, fiziksel engellilik durumu ve hatta dil gibi unsurlar, bir kişinin bilgi verme yeteneği ve toplum tarafından algılanma biçimini etkileyebiliyor. İş yerinde bazen yabancı kökenli birinin bilgi verdiği durumlarda, o kişinin güvenilirliği, Türkçe’yi konuşma biçiminden bile etkilenebiliyor. Yabancı aksanlı birinin, “öğretici” rolünü üstlenmesi zorluklarla karşılaşabiliyor, çünkü toplum, dilin kusursuzluğunu ve “doğal” olmayı genellikle bilgi veren kişilere atfediyor. Bu, sadece toplumsal normlarla ilgili bir mesele değil, aynı zamanda dildeki hiyerarşilerle de bağlantılı.
Sosyal Adalet ve Bilgi Veren Kişinin Toplumsal Konumu
Sosyal adalet perspektifinden bakıldığında, bilgi veren kişi denildiğinde akla gelen bir başka önemli faktör de eşitlik meselesidir. Toplumun çeşitli gruplarından gelen insanlar, bilgi verme fırsatlarına genellikle eşit bir şekilde erişemiyorlar. Özellikle eğitimde ve iş dünyasında, toplumun dezavantajlı grupları (kadınlar, engelliler, etnik azınlıklar) bazen bilgiyi paylaşma fırsatına dahi sahip olamıyorlar. Sosyal adalet, bu noktada bilgi paylaşımının eşit bir biçimde yapılmasını savunuyor.
Bir sivil toplum kuruluşunda çalışırken, insanların bilgiye erişiminde yaşadıkları engelleri gözlemlemek beni her zaman derinden etkilemiştir. Bir mahallede, düşük gelirli ailelerin eğitimine yönelik çalışmalara katıldım. Orada, çocukların sadece okulda değil, mahalledeki bilgi kaynaklarına erişimleri de kısıtlıydı. Bir danışman ya da öğretmen, o mahalledeki çocuklara bilgi verirken, gerçekten eşit bir fırsat tanıyor muydu? Çoğu zaman, bir “uzman” rolü üstlenen kişi, toplumsal yapılar nedeniyle bu çocuklar tarafından erişilebilir değildi. Bu da sosyal adaletin eksik olduğu bir durumdu.
Sonuç: Bilgi Veren Kişinin Kimliği ve Toplumdaki Yeri
Günlük hayatta bilgi veren kişiye ne denir sorusu, aslında basit bir dilbilgisel soru olmanın çok ötesine geçiyor. Toplumdaki eşitsizlikleri, cinsiyet rollerini, çeşitliliği ve sosyal adalet eksikliklerini sorgulayan bir meseleye dönüşüyor. Bilgi veren kişinin kimliği, sadece hangi bilgiyi aktardığıyla değil, aynı zamanda hangi toplum kesiminden geldiğiyle, hangi dilde konuştuğuyla, hangi cinsiyetten olduğuyla ve hangi fırsatlarla büyüdüğüyle şekilleniyor.
Sokakta, iş yerinde ve toplu taşımada gözlemlediğim sahneler, bana bilgi vermenin, bir insanın sosyal konumunu ne kadar etkilediğini gösterdi. Bilgi veren kişi, sadece “bilgi” aktaran değil, aynı zamanda toplumsal normlarla, kültürel yapılarla ve eşitsizliklerle şekillenen bir figürdür. Bu figür, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet anlayışlarına göre evrilebilir ve gelişebilir.