Donercierolusta takipçilerine merhaba! Bu yazımız “İSG hangisine uygulanmaz” konusunu seven herkes için hazırlandı.
İSG Hangisine Uygulanmaz? Bilimsel Ama Günlük Hayattan Kopmayan Bir Bakış
Eskişehir’de üniversitede çalışan 27 yaşında bir araştırmacı olarak İSG (İş Sağlığı ve Güvenliği) konusu benim için sadece mevzuat maddelerinden ibaret değil. Kampüste öğrencilerle konuşurken de, laboratuvarlarda dolaşırken de, hatta tramvayda eve dönerken bile aklıma aynı soru geliyor: “İSG hangisine uygulanmaz?”
Çünkü ilginç bir gerçek var: İSG her yere yayılıyor gibi görünse de aslında belirli sınırları olan bir sistem. Yani her insan hareketine, her ortama otomatik olarak yapışan bir “güvenlik filtresi” değil.
Bunu anlamak için önce İSG’nin neyi kapsadığını netleştirmek gerekiyor. Sonra da “nerede devre dışı kalır ya da hiç devreye girmez?” sorusuna bilimsel ama anlaşılır bir çerçeve çizmek lazım.
İçimdeki akademisyen şöyle diyor: “Tanımı doğru yapmadan istisnaları anlayamazsın.”
İçimdeki günlük hayat tarafı ise daha net konuşuyor: “Kardeşim, İSG her yerde var mı yok mu, onu söyle yeter.”
İkisini de memnun edecek şekilde ilerleyelim.
İSG’nin Temel Mantığı: Her Yerde Değil, İşte Var
İş Sağlığı ve Güvenliği sistemi temelde şunu amaçlar: çalışanların iş sırasında zarar görmesini önlemek. Yani bir fabrikada makineye el sıkışmasın, bir şantiyede düşme olmasın, bir laboratuvarda kimyasal risk kontrol altına alınsın.
Ama kritik nokta şu: İSG “iş” kavramına bağlıdır.
İçimdeki araştırmacı bunu şöyle özetliyor:
“İSG = çalışma ortamındaki risklerin sistematik yönetimi.”
Dolayısıyla çalışma ilişkisi yoksa, İSG’nin kapsamı da otomatik olarak değişir.
Şimdi asıl soruya geliyoruz: İSG hangisine uygulanmaz?
İSG Hangisine Uygulanmaz? Temel İstisnaların Bilimsel Çerçevesi
Bu sorunun cevabı aslında tek bir cümle değil, birkaç ana kategoriye ayrılıyor. Çünkü İSG’nin uygulanmadığı yerler tamamen “iş” tanımının dışında kalan alanlar ya da özel güvenlik rejimlerine tabi durumlar.
1. Kişisel ve Ev İçi Günlük Yaşam
En net istisna burasıdır. Evde yemek yaparken, çay içerken, televizyon izlerken İSG devrede değildir.
İçimdeki akademisyen hemen açıklama yapıyor:
“Çünkü burada işveren-çalışan ilişkisi yoktur.”
Ama içimdeki günlük insan daha basit söylüyor:
“Evde tava düşürünce İSG uzmanı çağırmıyoruz.”
Örneğin:
Evde sandalye üstüne çıkıp perde takmak
Mutfakta yemek yaparken yanmak
Ev temizliği sırasında düşmek
Bunlar riskli olabilir ama İSG kapsamında değerlendirilmez.
Yani İSG hangisine uygulanmaz? sorusunun en temel cevabı: kişisel yaşam ve ev içi faaliyetlerdir.
2. İş Dışı Sosyal Aktiviteler
Arkadaşlarla halı sahaya gitmek, piknik yapmak, bisiklet sürmek gibi faaliyetler de İSG’nin doğrudan kapsamında değildir.
Burada küçük bir çelişki var gibi görünür. Çünkü bunlar da risk içerir. Ama kritik fark şudur: bu aktiviteler “iş” değildir.
İçimdeki araştırmacı şöyle diyor:
“Risk var ama kurumsal sorumluluk yok.”
İçimdeki günlük taraf ise daha net:
“Top oynarken düşersen, İSG değil dizin ağlar.”
Bu yüzden sosyal aktiviteler İSG dışında kalır.
3. Askeri Operasyonların Bazı Alanları
Bilimsel ve hukuki çerçevede en önemli istisnalardan biri burasıdır. Özellikle savaş ve muharebe faaliyetleri gibi durumlarda klasik İSG kuralları birebir uygulanmaz.
Çünkü burada öncelik “iş güvenliği” değil, “operasyonel güvenlik ve görev başarısıdır.”
İçimdeki akademisyen ciddi bir tonla açıklıyor:
“Çatışma ortamı, standart iş güvenliği modellerinin uygulanamayacağı dinamik bir risk alanıdır.”
Ama içimdeki insan biraz daha sadeleştiriyor:
“Kurşunların olduğu yerde baretin tek başına çözüm olması beklenmez.”
Bu nedenle bazı askeri faaliyetler İSG kapsamının dışında değerlendirilir.
4. Kolluk Kuvvetlerinin Operasyonel Faaliyetleri
Polis, jandarma veya güvenlik birimlerinin operasyonel müdahaleleri de benzer bir istisna grubundadır.
Örneğin bir suç olayına müdahale sırasında klasik iş güvenliği prosedürleri birebir uygulanamaz.
İçimdeki araştırmacı burada şöyle der:
“Görev önceliği, risk yönetiminden daha hızlı karar almayı gerektirir.”
Ama içimdeki günlük taraf şunu ekler:
“Yani olay anında kimse ‘bir dakika risk analizi yapalım’ demiyor.”
Bu da İSG’nin sınırlı olduğu alanlardan biridir.
5. Afet ve Acil Durum Müdahalelerinin Özel Koşulları
Deprem, sel, büyük yangın gibi durumlarda görev yapan bazı ekipler için standart İSG prosedürleri esnekleşebilir.
Çünkü burada amaç hızlı müdahaledir. Risk zaten yüksektir ve tamamen ortadan kaldırılamaz.
İçimdeki akademisyen şöyle açıklar:
“Afet yönetimi, kontrollü riskten ziyade kabul edilmiş risk üzerine kuruludur.”
İçimdeki insan ise daha net:
“Orada mesele güvenlik değil, hayat kurtarmaktır.”
Bu da İSG’nin birebir uygulanmadığı alanlardan biridir.
6. Bağımsız Günlük Yaşam ve Profesyonel Olmayan Faaliyetler
Bir başka önemli istisna da profesyonel olmayan bireysel faaliyetlerdir.
Örneğin:
Kendi bahçeni kazmak
Hobi olarak tamir yapmak
Evde amatör şekilde bir şeyler üretmek
Bunlar risk taşısa da iş ilişkisi olmadığı için İSG kapsamına girmez.
İçimdeki araştırmacı burada not düşer:
“Risk var ama kurumsal yükümlülük yok.”
İçimdeki insan ise daha basit söyler:
“Kimse hobi yaparken iş güvenliği formu doldurmuyor.”
İSG’nin Uygulanmadığı Alanları Anlamanın Bilimsel Mantığı
İSG hangisine uygulanmaz? sorusunu anlamak için sadece örnekleri bilmek yetmez. Asıl önemli olan mantığı çözmektir.
İSG’nin üç temel şartı vardır:
1. Bir iş ilişkisi olmalı
2. Bir işveren-çalışan yapısı olmalı
3. Risk, iş süreciyle bağlantılı olmalı
Bu üçü yoksa İSG de yoktur.
İçimdeki akademisyen bunu bir denklem gibi görür:
“Bağlam yoksa sistem de yoktur.”
Ama içimdeki günlük taraf şöyle özetler:
“İş yoksa İSG de yok.”
Yanlış Anlaşılan Noktalar: “Her Risk İSG midir?”
Toplumda sık yapılan bir hata var: Her riskli durumun İSG kapsamında olduğunu düşünmek.
Mesela birisi merdivenden düşerse hemen “İSG ihlali” denir. Ama bu her zaman doğru değildir.
İçimdeki araştırmacı burada biraz düzeltme yapar:
“İSG’nin uygulanabilmesi için olayın iş bağlamında gerçekleşmesi gerekir.”
Evde merdivenden düşmek İSG değildir. Ama iş yerinde aynı olay olursa İSG kapsamına girer.
İçimdeki insan ise daha pratik konuşur:
“Yani nerede düştüğün önemli.”
Günlük Hayattan Bir Eskişehir Gözlemi
Eskişehir’de kampüs çevresinde yürürken bunu sık düşünürüm. Öğrenciler bisikletle gidiyor, kafeler dolu, tramvay geçiyor.
Bir öğrenci bisikletten düşse bu İSG değildir. Ama aynı kişi belediye bisiklet sisteminde görevliyse ve iş sırasında düşerse İSG kapsamına girer.
İşte fark burada.
İçimdeki akademisyen bunu şöyle açıklar:
“Bağlam, hukuki ve bilimsel sınıflandırmanın temelidir.”
İçimdeki günlük insan ise sadece şunu söyler:
“Hayat bazen aynı olayın iki farklı versiyonudur.”
“İSG hangisine uygulanmaz” konusunda merak ettiklerinizi bu yazımızda ele almaya çalıştık. Donercierolusta okurları için daha fazlası yolda!
Sonuç Yerine: İSG’nin Sınırlarını Bilmek Neden Önemli?
İSG’nin nerede uygulanmadığını bilmek aslında en az nerede uygulandığını bilmek kadar önemlidir. Çünkü sınırları anlamak, sistemi doğru okumayı sağlar.
İSG bir “her yere yayılan güvenlik gölgesi” değildir. Daha çok belirli koşullarda çalışan bir sistemdir.
İçimdeki araştırmacı son sözü şöyle koyar:
“Bilimsel sistemler, sınırlarıyla birlikte anlam kazanır.”
İçimdeki günlük insan ise daha sade bitirir:
“Her şeyin bir yeri var; İSG’nin de.”